Στοχασμοί στη μέση του θέρους
Δε συνηθίζω να γράφω για την πολιτική.
Ωστόσο, νομίζω πως οφείλουμε να εναντιωθούμε στην εξαχρείωση της πολιτικής που επιχειρείται πανταχόθεν. Η απαξίωση αυτή της πολιτικής είναι κάτι ιδιαιτερα βολικό για ορισμένους, αν σκεφτούμε ότι οδηγεί στη λήψη αποφάσεων με τη μικρότερη δυνατή συμμετοχή, ενώ έτσι φθίνει η συμμετοχικότητα και η βασανισμένη αλλά υπαρκτή Δημοκρατία μας.
Έχοντας γεννηθεί σε νησί του Ιονίου, έχοντας σπουδάσει επί χρόνια στη μεγάλη πόλη και έπειτα υπηρετώντας τη στρατιωτική μου θητεία και την υπηρεσία υπαίθρου του Ιατρού στις ανατολικές παρυφές του Αιγαίου, έχω νόμιζω έρθει σε γόνιμη επαφή με πολλαπλές πραγματικότητες εντός της χώρας μας. Επιπλέον, το λειτούργημά μας επιτρέπει και απαιτεί την επικοινωνία άνευ προϋποθέσεων με κάθε επαγγελματική, ηλικιακή, κοινωνική ομάδα του πληθυσμού.
Κοινή συνισταμένη, ιδίως των επαρχιακών περιοχών, αποτελεί η μεγάλη τους εξάρτηση από τον τουρισμό. Οικισμοί φαντάσματα τον χειμώνα, που προσμένουν το καλοκαίρι, για να ξαναζήσουν. Φαύλος κύκλος η ερήμωση, ακόμη κι οι νέοι με πάθος για τον τόπο τους, αναγκάζονται να φύγουν, όταν όλοι τους οι φίλοι κάνουν το ίδιο και όταν οι επαγγελματικές τους προοπτικές είναι μηδαμινές σε έναν τόπο που μοιάζει πολλές φορές με την “Έρημη Χώρα” του Έλιοτ για μεγάλο διαστημα του χρόνου.
Κι όταν πάλι έρθει το καλοκαίρι, φέρνει σε πολλές περιπτώσεις μαζί του την υπερεκμετάλλευση. Χωριά που δεν τους φτάνει το νερό, για να πιουν και να ποτίσουν κήπους (όπου υπάρχουν γεωτρήσεις), ενώ οι πισίνες επί παραδείγματι ξεφυτρώνουν συνεχώς δίχως σχεδιασμό και κατάλληλη μέριμνα. Οι πλουτοπαραγωγικές πηγές των τόπων μας, καθώς και το φυσικό τους κάλλος θυσιάζονται πολλές φορές στον βωμό του βραχυπρόθεσμου κέρδους και μιας άναρχης τουριστικής ανάπτυξης. Τόποι που χτίστηκαν και μπορούν να υποστηρίξουν αξιοπρεπώς έναν πληθυσμό, εμφανίζονται άδειοι το μεγαλύτερο μέρος του έτους και φιλοξενούν υπερπολλαπλάσιο πληθυσμό κατά τη διάρκεια των θερινών μηνών.
Όλα αυτά, βέβαια, τα ακούμε συχνά. Δε διαγιγνώσκεται τώρα το πρόβλημα, ενώ χρόνια συζητούνται πιθανές λύσεις. Βασικό, όμως, παραμένει πραγματικά να αντιληφθούμε ότι η χώρα μας πάσχει από ανηλεώς άνιση κατανομή του πληθυσμού μεταξύ του άστεως και της επαρχίας. Τα νησιά μας, τα χωριά κι οι κωμοπόλεις της ηπειρωτικής χώρας, άλλοτε πνεύμονες της Ελλάδας, θεματοφύλακες των συνόρων της, έχουν μετατραπεί σε επαρχιακά θέρετρα. Όπου ακόμη υπερτερεί η αγροκτηνοτροφία, παρατηρείται μεγάλη υποχώρηση εξαιτίας διαρθρωτικών (βλέπε φερ’ειπείν τη χρήση σε μεγάλο βαθμό των ενωσιακών επιδοτήσεων όχι για την παραγωγική εξέλιξη αλλά απλώς για την ύπαρξη του ζωικού ή αγροτικού κεφαλαίου – με τα όποια φαινόμενα διαφθοράς πάντα) και φυσικών καταστροφών, κλιματικών συνθηκών, έλλειψη εργατικών χεριών ή επιδημιών ανάμεσα στα ζώα.
Επιπλέον, σε όλον τον ευρωπαϊκό Νότο παρατηρείται ένταση του στεγαστικού προβλήματος και μεγάλη αύξηση του κόστους διαβίωσης (σε περιοχές με ήδη χαμηλούς μισθούς και ευέλικτες ή εποχιακές μορφές απασχόλησης) κυρίως λόγω των ανεξέλεγκτων τουριστικών ρευμάτων. Άστεγοι ουσιαστικά για μήνες δάσκαλοι και γιατροί αποτελούν χειροπιαστό παράδειγμα αυτής της κατάστασης. Χαρακτηριστικοί είναι και οι αριθμοί. Όταν ανά μόνιμο κάτοικο στη Ζάκυνθο πχ αντιστοιχούν 150 τουρίστες κατ’έτος κατατάσσοντάς τη στην κορυφή της αντίστοιχης λίστας για την Ευρώπη, με δείκτη πολύ μεγαλύτερο και από αυτόν της Βενετίας, ακόμη, τότε κατανοούμε ότι ουκ εν τω πολλώ το ευ αλλ’εν το ευ το πολύ.
Κανείς δεν αντιλέγει ότι ο τουρισμός συμβάλλει καθοριστικά στην Εθνική Οικονομία. Θα ήταν αφοριστική μια αντίθετη προσέγγιση. Παρ’όλα αυτά, νομίζω ότι όλοι αντιλαμβανόμαστε πως η παρουσία ισχυρού πρωτογενούς και δευτερογενούς τομέα είναι εκείνη που επί μακρόν εξασφαλίζει την ευημερία ενός τόπου. Εξασφαλίζει, ακόμη, κάτι επίσης πολύ σημαντικό, τη σχετική αυτονομία μιας περιοχής ή χώρας από τις εισαγωγές, ιδίως σε αυτή την εποχή των απανωτών και σύνθετων διεθνών κρίσεων, όπου τίποτε δε μπορεί να θεωρείται δεδομένο, ενώ ακόμη και παραδοσιακές γεωστρατηγικές συμμαχίες διαλύονται εν μία νυκτί. Ένα απλό παράδειγμα… είναι δυνατόν σε ελληνικές αγορές να βρίσκουμε πολλές φορές ντομάτες Πολωνίας, πατάτες και όσπρια έτερων χωρών και μάλιστα ενδεχομένως εν απουσία αντίστοιχων ελληνικών προϊόντων; Και όμως, εδώ βρισκόμαστε.
Η περιφερειακή και παραγωγική ανασυγκρότηση περί ης πολύς ο λόγος είναι πλέον ανάγκη επιτακτική. Ίσως περιλαμβάνεται στα ευχολόγια όλων αλλά εάν πραγματικά δεν τεθεί σε πρώτο πλάνο σε λίγα χρόνια θα είναι πολύ αργά. Η τεχνική εκπαίδευση και η ανάδειξη της αξίας της θα αποτελέσουν σημαντική επένδυση στην εξισορρόπηση μιας κατάστασης, όπου οι υπηρεσίες έχουν καταλάβει συντριπτικό μερίδιο της απασχόλησης. Ιδίως σε μια εποχή, όπου η ύπαρξη τόσο μεγάλων πόλεων εμφανίζεται ίσως και αδύνατη, με τα φαινόμενα ακραίου καύσωνα, περιβαλλοντικής μόλυνσης και λειψυδρίας να επηρεάζουν δυσανάλογα της περιοχές αυτές.
Υπάρχουν, ωστόσο, και τα παραδείγματα αυτής ακριβώς της ισορροπημένης ανάπτυξης σε τόπους που ο τουρισμός ακόμη δεν έχει κατακτήσει για τα…καλά. Χαρακτηριστικά θα αναφέρω ένα παράδειγμα από πρόσφατη εμπειρία μου στο Βόρειο Αιγαίο και ειδικά σε αγροκτηνοτροφικές περιοχές της Λέσβου, όπου παρατηρείται μία σχετική αυτονομία αλλά και εξαγωγικό δυναμικό σε αγροτικά και περισσότερο σε κτηνοτροφικά προϊόντα, ενώ ισχυροί παραμένουν σε αρκετές περιπτώσεις συνεταιρισμοί παραγωγών στα χωριά, πνεύμονες διατήρησης του πληθυσμού τους (αν και αυτός βαίνει μειούμενος και γηράσκων) και της ζωντάνιας τους. Ο τουρισμός κάνει σημαντικά βήματα και εδώ αλλά αφορά κυρίως συγκεκριμένες περιοχές με την πλειοψηφία των χωριών της ενδοχώρας να συνεχίζουν να βασίζονται στην παραγωγή προϊόντων του πρωτογενούς τομέα. Μια τέτοια ισορροπημένη ανάπτυξη, εάν υποστηριχθεί από εθνικά και κοινοτικά κονδύλια, μπορεί να αποτελέσει πρότυπο για πολλές περιοχές της χώρας, κάθε φορά επενδύοντας στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και προϊόντα τους. Άλλοτε η αλιεία, η τυροκομία, η ποτοποιΐα, η μελισσοκομία, οι οικοδομικές ύλες. Τώρα πια που η τεχνολογία έχει κάνει άλματα έχει σαφώς αλλάξει προς το καλύτερο και ο ομολογουμένως δύσκολος τρόπος ζωής των παραγωγών, που ώθησε και πολλούς συμπατριώτες μας παλαιότερα στην ξενιτιά.
Χρειάζεται, ωστόσο, και η πολιτική βούληση για πραγματική ανασυγκρότηση της περιφέρειας. Όταν κύριο θέμα της ειδησεογραφίας αποτελεί η διαφθορά σε συνάρτηση με τις κοινοτικές επιδοτήσεις (κι όχι η χρήση τους για εκσυγχρονισμό της παραγωγής και βελτίωση της ζωής στις μικρομεσαίες κοινότητες της επαρχίας), χάνει κανείς την πίστη του πως υπάρχει πιθανότητα να αλλάξει κάτι σημαντικά. Το όραμα, ωστόσο, και το μεράκι πολλών ανθρώπων ανά τη χώρα μας δείχνει ότι υπάρχει και ένας άλλος δρόμος.
Αυτός της αειφόρου και ισορροπημένης ανάπτυξης, της πολυπόθητης αποκέντρωσης και της υποστήριξης της εγχωρίου παραγωγής, από τη θέση του καταναλωτή, του αυτοδιοικητικού, του συμμετέχοντος στις υψηλές πολιτικές εξελίξεις.
Φυσικά, δε μιλάμε για την ανακάλυψη της πυρίτιδας. Απλώς, θέλησα να μοιραστώ μαζί σας ορισμένες απλές σκέψεις που προκύπτουν από τις εμπειρίες μου σε διάφορες γωνιές της όμορφης Πατρίδας μας και οι οποίες θαρρώ προσφέρονται για δημιουργικό προβληματισμό και γιατί όχι, ανάληψη δράσης.
Καλό καλοκαίρι σε όλες και όλους!
Ευαγγελινός Μιχελής
